PM2,5 a oczy. Nowe badanie: ryzyko jaskry wyższe nawet o 70 proc

„Wraz ze wzrostem narażenia na PM2,5 rosło ryzyko jaskry. W najbardziej zanieczyszczonych rejonach prawdopodobieństwo występowania tej choroby było nawet o 70 proc. wyższe niż na obszarach o najmniejszym zanieczyszczeniu” – wynika z analizy przedstawionej podczas 44. Kongresu European Society of Cataract and Refractive Surgeons w Londynie. Badanie, które objęło dane milionów osób, wskazuje, że zanieczyszczone powietrze może być istotnym, choć wciąż niedocenianym czynnikiem ryzyka chorób oczu.

Co mówi nowa metaanaliza?

Autorzy z King Khaled Eye Specialist Hospital and Research Center w Rijadzie zebrali wyniki 41 wcześniejszych badań obserwacyjnych. Sprawdzali związki między chorobami oczu a narażeniem na kilka rodzajów zanieczyszczeń: pyły PM2,5 i PM10, dwutlenek azotu, dwutlenek siarki, ozon oraz tlenek węgla. Najbardziej jednoznaczne wyniki dotyczyły właśnie PM2,5 – cząstek o średnicy poniżej 2,5 mikrometra, obecnych w spalinach, dymie i emisjach przemysłowych. Dzięki niewielkim rozmiarom przenikają głęboko do układu oddechowego, a część z nich trafia do krwiobiegu.

Według obliczeń naukowców wraz ze wzrostem ekspozycji na PM2,5 ryzyko jaskry rosło średnio o około 8 proc., a zaćmy – o około 4 proc. W regionach o najwyższym stężeniu pyłu prawdopodobieństwo jaskry było jednak aż o 70 proc. wyższe w porównaniu z obszarami o najczystszym powietrzu. To pokazuje, że skala zagrożenia może być znacznie większa tam, gdzie jakość powietrza jest najgorsza.

„Oczy mają bezpośredni kontakt z zanieczyszczonym powietrzem. Jego składniki mogą oddziaływać na film łzowy, spojówkę i rogówkę” – podkreślają autorzy badania.

Jak zanieczyszczenia uszkadzają wzrok?

Naukowcy przypuszczają, że kluczowym mechanizmem jest przewlekły stan zapalny i stres oksydacyjny, czyli zaburzenie równowagi między powstawaniem reaktywnych cząsteczek a zdolnością organizmu do ich neutralizowania. Cząstki PM2,5 mogą wywoływać stan zapalny w obrębie całego organizmu, w tym w tkankach oka. Jaskra to grupa chorób, w których dochodzi do uszkodzenia nerwu wzrokowego łączącego oko z mózgiem – nieleczona prowadzi do nieodwracalnej utraty wzroku. Zaćma natomiast polega na zmętnieniu soczewki, co stopniowo pogarsza ostrość widzenia.

Obie choroby występują częściej u osób starszych, ale wyniki metaanalizy sugerują, że zanieczyszczenie powietrza może przyspieszać ich rozwój lub zwiększać ryzyko niezależnie od wieku. Badacze nie znaleźli natomiast spójnych dowodów na związek zanieczyszczeń z zwyrodnieniem plamki żółtej związanym z wiekiem (AMD) – część analizowanych prac wskazywała na taką zależność, ale rezultaty nie były jednoznaczne. Słabsze okazały się też korelacje z dwutlenkiem azotu i ozonem.

Ograniczenia badania i co z nich wynika

Autorzy podkreślają, że uzyskane wyniki nie dowodzą bezpośredniego wpływu zanieczyszczeń na rozwój chorób oczu. Wszystkie uwzględnione prace miały charakter obserwacyjny, więc pokazują jedynie związek między ekspozycją a występowaniem schorzeń. Nie można całkowicie wykluczyć wpływu innych czynników, takich jak styl życia, genetyka czy dostęp do opieki medycznej. Mimo to – jak oceniają naukowcy – wyniki stanowią kolejny argument przemawiający za ograniczaniem zanieczyszczenia powietrza. Jego szkodliwy wpływ na układ oddechowy i sercowo-naczyniowy jest dobrze udokumentowany, a nowe dane wskazują, że może ono mieć znaczenie także dla zdrowia oczu.

Potrzebne są dalsze analizy, zwłaszcza w regionach o bardzo złej jakości powietrza, takich jak duże miasta w krajach rozwijających się. W Polsce problem smogu jest szczególnie widoczny w sezonie grzewczym, a stężenia PM2,5 wielokrotnie przekraczają normy Światowej Organizacji Zdrowia. To sprawia, że wnioski z metaanalizy są dla polskich czytelników szczególnie istotne.

Profilaktyka: co możesz zrobić?

Choć nie mamy bezpośredniego wpływu na jakość powietrza na zewnątrz, istnieją sposoby, by ograniczyć ekspozycję. W dni o wysokim stężeniu pyłów warto unikać długiego przebywania na otwartej przestrzeni, zwłaszcza w pobliżu ruchliwych ulic. W domu można stosować oczyszczacze powietrza z filtrami HEPA, które redukują stężenie PM2,5. Osobom z grupy ryzyka – seniorom, osobom z chorobami przewlekłymi – zaleca się regularne badania okulistyczne, w tym pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego w kierunku jaskry. Wczesne wykrycie jaskry pozwala spowolnić postęp choroby i zachować wzrok na dłużej.

Z perspektywy zdrowia publicznego kluczowe jest dążenie do poprawy jakości powietrza: ograniczenie emisji z transportu i ogrzewania, rozwój zielonej energii oraz edukacja społeczeństwa. Badanie z Rijadu dostarcza kolejnych dowodów na to, że walka ze smogiem to nie tylko ochrona płuc i serca, ale także ochrona wzroku.